رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند

در آخرین دقیقه جلسه، وقتی انتظار می‌رود درمانگر پاسخی روشن یا راهکاری عملی ارائه کند، تصویری در ذهن ظاهر می‌شود؛ مردی سالخورده، تکیده و خسته که گویی در برابر معمای زندگی ایستاده است. نه پیامبری است که پاسخ همه چیز را می‌داند، نه قهرمانی که آمده باشد جهان را نجات دهد. تنها پدری است که با محدودیت‌های خود روبه‌رو شده است.

جلسه تمام می‌شود، اما پرسش باقی می‌ماند:

«چرا راه‌حل نمی‌دهی؟»

در روزگاری که همه چیز به نسخه‌های آماده سپرده شده است، این پرسش طبیعی به نظر می‌رسد. کافی است تلفن همراه را باز کنیم تا با انبوهی از متخصصان، مشاوران، رهبران فکری و تولیدکنندگان محتوا روبه‌رو شویم که برای هر درد و رنجی پاسخی آماده دارند. گویی جهان پر شده است از پدرانی که می‌دانند، می‌بینند و راه را نشان می‌دهند.

اما شاید درست در همین نقطه مسئله آغاز شود.

زیرا انسان تنها زمانی می‌تواند صدای خودش را بشنود که اقتدار این پدران خیالی ترک بردارد.

جنگ‌ها، بحران‌ها و شکست‌ها از همین جهت ترسناک‌اند. آن‌ها نظمی را که به آن تکیه کرده‌ایم متزلزل می‌کنند. اما در عین حال چیزی را آشکار می‌سازند که پیش‌تر پنهان مانده بود. ضعف و محدودیت کسانی که تصور می‌کردیم همه چیز را می‌دانند.

شاید به همین دلیل است که بحران، در کنار ویرانگری‌اش، امکان تازه‌ای نیز خلق می‌کند؛ امکان سخن گفتن کسانی که پیش‌تر صدایشان شنیده نمی‌شد.

در رمان «آبی‌ترین چشم»، پکولا دختر سیاه‌پوستی است که نگاه تحقیرآمیز جامعه را حقیقت مطلق می‌پندارد. او باور می‌کند که زشت است و راه رهایی را در داشتن چشمان آبی می‌جوید. تمام زندگی‌اش صرف تعقیب تصویری می‌شود که دیگری برای او ساخته است. در نهایت نیز به جای یافتن خویشتن، در همان تصویر فرو می‌رود.

تراژدی پکولا فقط تراژدی یک دختر نیست. تراژدی هر انسانی است که ارزش خود را تنها از نگاه دیگری می‌گیرد و فراموش می‌کند بپرسد: چه کسی این معیار را ساخته است؟

بحران‌ها گاهی همین پرسش را زنده می‌کنند.

وقتی نظام‌های مسلط دچار شکست می‌شوند، فرصتی پدید می‌آید تا انسان از خود بپرسد آیا حقیقتاً همان چیزی را می‌خواسته که به او گفته‌اند باید بخواهد؟

شاید به همین دلیل است که حافظ، در میانه آشوب‌ها و جنگ‌های زمانه خود، به جای تسلیم شدن به هراس جمعی، نگاهش را به افقی دورتر می‌برد. او به خواننده یادآوری می‌کند که هیچ قدرتی جاودانه نیست و هیچ وضعیتی برای همیشه باقی نمی‌ماند:

«رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند»

این بیت صرفاً دعوت به خوش‌بینی نیست. یادآوری این نکته است که نباید در زمانه خویش زندانی شویم و آنچه امروز مطلق به نظر می‌رسد را حقیقت نهایی بپنداریم.

در اتاق تحلیل نیز اتفاقی مشابه رخ می‌دهد.

فرد بارها می‌کوشد با همان زبان، همان باورها و همان معیارهایی که او را به بن‌بست رسانده‌اند، راه خروج را پیدا کند. اما گاه آنچه بیش از هر چیز نیاز دارد، نه یک پاسخ تازه، بلکه ترک برداشتن یقین‌های قدیمی است.

شاید درمان از لحظه‌ای آغاز شود که انسان بپذیرد نه دیگری همه پاسخ‌ها را دارد و نه خودش از محدودیت مبراست.

در این نقطه، پدر دیگر آن موجود همه‌توان و همه‌دان نیست. انسانی است محدود، آسیب‌پذیر و ناتمام.

و شاید درست از همین‌جا امکان گفت‌وگویی تازه با زندگی آغاز شود. نویسنده: مریم بهریان